Σκάκι στα σχολεία: διαφορετικές λογικές σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα ( δυτικά - ασιατικά)

Σκάκι στα σχολεία: διαφορετικές λογικές σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα ( δυτικά - ασιατικά). Μελέτη Κινέζας ερευνήτριας που παρουσιάζω στη σημερινή Εφημερίδα των Συντακτών:

 

Το σκάκι, παρότι είναι ένα παγκόσμιο πνευματικό άθλημα / παιχνίδι με κοινές βασικές αρχές, «ζει» πολύ διαφορετικές εκπαιδευτικές ζωές ανάλογα με το σχολικό σύστημα που το υιοθετεί. Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο –και συχνά παραγνωρισμένο– συμπέρασμα που αναδεικνύεται μέσα από τη μελέτη της Yuhan Ye (https://bit.ly/4rr0XBy), ερευνήτριας στην Προσχολική Εκπαίδευση στο Πανεπιστήμιο Lishui της Κίνας, η οποία δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 2025 στο Frontiers in Psychology και εξετάζει πώς η διδασκαλία του σκακιού εφαρμόζεται και αποδίδει σε διαφορετικά εκπαιδευτικά πλαίσια. Το ίδιο παιδαγωγικό εργαλείο μπορεί να παράγει διαφορετικά αποτελέσματα όταν αλλάζει ο τρόπος ένταξής του στο σχολείο, η διάρκεια και το βάθος της παρέμβασης, η κοινωνική στήριξη από την οικογένεια και, τελικά, η ίδια η φιλοσοφία του εκπαιδευτικού συστήματος. 

 

Στη διεθνή εμπειρία, όπως την αποτυπώνει η μελέτη, ξεχωρίζουν δύο βασικές κατευθύνσεις. Η πρώτη συναντάται κυρίως στα δυτικά εκπαιδευτικά συστήματα, όπου το σκάκι αντιμετωπίζεται ως εξωσχολική ή προαιρετική δραστηριότητα: λέσχη, όμιλος, πρόγραμμα ενδιαφέροντος ή «hobby class» μετά το τέλος του υποχρεωτικού ωρολογίου προγράμματος. Η δεύτερη κατεύθυνση είναι πιο χαρακτηριστική σε αρκετά ασιατικά συστήματα, όπου το σκάκι τείνει να ενσωματώνεται πιο συστηματικά στο σχολικό περιβάλλον, συνδέεται με τα μαθηματικά, τη λογική και τη γνωστική άσκηση και παρουσιάζεται ως μέρος μιας ευρύτερης εκπαιδευτικής στρατηγικής. 

 

Στο δυτικό μοντέλο, το βασικό πλεονέκτημα είναι η ευελιξία. Το σκάκι μπαίνει στο σχολείο χωρίς να «στριμώχνει» το αναλυτικό πρόγραμμα, χωρίς εξεταστική πίεση και χωρίς να χάνει τον παιγνιώδη χαρακτήρα του. Οι δραστηριότητες οργανώνονται συχνά γύρω από το ενδιαφέρον των παιδιών: παιχνίδι, μικρά τουρνουά, συνεργασία, άτυπη μάθηση. Επειδή η συμμετοχή είναι επιλογή, συνοδεύεται και από υψηλό κίνητρο. 

 

Σε αυτό το πλαίσιο, το σκάκι λειτουργεί κυρίως ως κοινωνική πρακτική: τα παιδιά μαθαίνουν να τηρούν κανόνες, να περιμένουν τη σειρά τους, να διαχειρίζονται τη νίκη και την ήττα, να συνεργάζονται και να ανταγωνίζονται με αποδεκτούς όρους. Δεν είναι τυχαίο ότι η έρευνα καταγράφει συχνά ισχυρά οφέλη στις κοινωνικές δεξιότητες και στη λογική σκέψη. Η ίδια αυτή ευελιξία, όμως, αποκαλύπτει και τη βασική αδυναμία του μοντέλου. Όταν το σκάκι βρίσκεται «εκτός ύλης» του σχολείου, ο χρόνος είναι περιορισμένος και η συνέχεια δεν είναι εγγυημένη. Ένα πρόγραμμα μπορεί να λειτουργήσει καλά για ένα διάστημα και στη συνέχεια να ατονήσει ή να διακοπεί. Επιπλέον, η συμμετοχή συνδέεται συχνά με οικογενειακούς πόρους και στήριξη, γεγονός που δημιουργεί άνιση πρόσβαση. 

 

Έτσι, το σκάκι κινδυνεύει να γίνει προνόμιο των ήδη υποστηριζόμενων παιδιών, με αποτέλεσμα τα συνολικά παιδαγωγικά οφέλη να μην γενικεύονται σε επίπεδο σχολείου ή συστήματος. Στο ασιατικό μοντέλο ενσωμάτωσης στο σχολικό πρόγραμμα, η λογική αντιστρέφεται. Το σκάκι δεν είναι δραστηριότητα που συμβαίνει αν βρεθεί χρόνος, αλλά οργανώνεται ως μέρος της εκπαιδευτικής ρουτίνας. Αυτό σημαίνει καθολική συμμετοχή, διάρκεια και συνέπεια, στοιχεία κρίσιμα για την καλλιέργεια δεξιοτήτων όπως η προσοχή, η μνήμη και η στρατηγική σκέψη. Παράλληλα, η σύνδεση με άλλα γνωστικά αντικείμενα βοηθά ώστε όσα μαθαίνονται μέσα από το σκάκι να αξιοποιούνται και σε άλλα μαθήματα, κάτι που εξηγεί γιατί σε τέτοια πλαίσια εμφανίζονται πιο καθαρά οφέλη και σε σχολικές επιδόσεις, όπως τα μαθηματικά και η ανάγνωση. Η μελέτη, ωστόσο, είναι ιδιαίτερα προσεκτική: αποφεύγει ρητά τον ισχυρισμό ότι στην Κίνα το σκάκι διδάσκεται παντού ως υποχρεωτικό μάθημα. 

 

Η χώρα χρησιμοποιείται ως ενδεικτικό παράδειγμα εκπαιδευτικού συστήματος στο οποίο το σκάκι αξιοποιείται πιο συστηματικά εντός του σχολείου, χωρίς αυτό να συνεπάγεται ενιαία ή καθολική εφαρμογή. Πρόκειται για εκπαιδευτική τάση, όχι για ομοιόμορφη εθνική πολιτική. Και αυτό το μοντέλο, όμως, έχει το κόστος του. Όταν το σκάκι εντάσσεται στο επίσημο πρόγραμμα, υπάρχει ο κίνδυνος να σχολειοποιηθεί: να χαθεί ο χαρακτήρας του παιχνιδιού και να μετατραπεί σε ακόμη ένα γνωστικό αντικείμενο με στόχους, πίεση και τυποποίηση. 

 

Χωρίς κατάλληλη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, η διδασκαλία μπορεί να περιοριστεί σε μηχανική εκμάθηση κανόνων, με περιορισμένα παιδαγωγικά οφέλη. Το πολιτισμικό υπόβαθρο παίζει επίσης ρόλο. Σε αρκετά ασιατικά περιβάλλοντα, η εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως συλλογική επένδυση και το σκάκι ενισχύεται και από το οικογενειακό πλαίσιο. Αντίθετα, σε πολλά δυτικά συστήματα παραμένει περισσότερο ατομική επιλογή, στενά δεμένη με το ενδιαφέρον και τις δυνατότητες της οικογένειας. Εδώ βρίσκεται και η ουσία της συζήτησης. Δεν είναι μόνο το αν διδάσκεται σκάκι, αλλά το πώς και σε ποιο σύστημα. 

 

Το ίδιο εργαλείο μπορεί να λειτουργήσει ως δημοκρατική παιδαγωγική παρέμβαση ή να καταλήξει προνόμιο. Μπορεί να καλλιεργεί ολόπλευρη ανάπτυξη ή να εξαντλείται σε τεχνικές δεξιότητες. Η διδασκαλία του σκακιού δεν είναι ουδέτερη προσθήκη στο σχολείο, αλλά επιλογή εκπαιδευτικής πολιτικής. Και τις συνέπειες αυτής της επιλογής δεν τις καθορίζει το σκάκι, αλλά το σύστημα που το φιλοξενεί.

 

Χρήστος Πιλάλης

Διεθνής εκπαιδευτής,

διεθνής διαιτητής