Ο Μαρξ, ο Λίμπκνεχτ και μια σκακιέρα στο Σόχο

 ΄΄Ο Μαρξ, ο Λίμπκνεχτ και μια σκακιέρα στο Σόχο΄΄ (η στήλη μου στη σημερινή Εφημερίδα των Συντακτών)

Σε ένα απλό πανδοχείο της Old Compton Street στο Σόχο του Λονδίνου, λίγα χρόνια μετά την ήττα των επαναστατικών κινημάτων του 1848 – της λεγόμενης «Άνοιξης των Λαών», που συγκλόνισε τη Γαλλία, πολλά κράτη της τότε κατακερματισμένης Γερμανίας, την Αυστριακή αυτοκρατορία και διάφορα ιταλικά κράτη που αγωνίζονταν για εθνική ενοποίηση – μια μικρή παρέα Γερμανών πολιτικών εξόριστων περνούσε τα βράδια της συζητώντας για την πολιτική, τη φιλοσοφία και το μέλλον της Ευρώπης. Κάποια στιγμή η συζήτηση σταματούσε και στη μέση του τραπεζιού εμφανιζόταν μια σκακιέρα. Ανάμεσα στους παίκτες βρισκόταν και ο Καρλ Μαρξ. 

 

Τη σκηνή αυτή περιγράφει στα απομνημονεύματά του ο Γερμανός σοσιαλιστής Βίλχελμ Λίμπκνεχτ, ένας από τους στενότερους συνεργάτες και φίλους του Μαρξ. Στο Λονδίνο της δεκαετίας του 1850, που είχε μετατραπεί σε καταφύγιο πολιτικών εξόριστων από όλη την Ευρώπη, το σκάκι αποτελούσε συχνά μια μορφή πνευματικής ψυχαγωγίας. Οι εξόριστοι είχαν ελάχιστα χρήματα αλλά άφθονο χρόνο για συζητήσεις, αναλύσεις και –όπως φαίνεται– και για παρτίδες πάνω σε μια σκακιέρα. Σύμφωνα με τον Λίμπκνεχτ, ο Μαρξ έπαιζε σκάκι με πάθος, αν και δεν ήταν ιδιαίτερα ισχυρός παίκτης. Όταν μια παρτίδα εξελισσόταν άσχημα, μπορούσε να εκνευριστεί έντονα. Όταν όμως πίστευε ότι είχε βρει μια καλή ιδέα πάνω στη σκακιέρα, προκαλούσε τους φίλους του σε διαδοχικές παρτίδες για να την αποδείξει. Σε ένα χαρακτηριστικό περιστατικό που θυμάται ο Λίμπκνεχτ, ο Μαρξ ανακοίνωσε μια μέρα ότι είχε βρει μια νέα σκακιστική ιδέα που, όπως πίστευε, θα του επέτρεπε να νικά όλους τους αντιπάλους του. 

 

Οι φίλοι του δέχθηκαν την πρόκληση και ακολούθησε μια σειρά παρτίδων. Για λίγο ο Μαρξ φάνηκε να κυριαρχεί. Τελικά όμως ο ίδιος ο Λίμπκνεχτ κατάφερε να τον νικήσει, γεγονός που προκάλεσε την άμεση απαίτηση του Μαρξ για ρεβάνς την επόμενη ημέρα. Η μικρή αυτή ιστορία δείχνει μια λιγότερο γνωστή πλευρά του στοχαστή που ανέλυσε όσο κανείς άλλος τις αντιφάσεις του καπιταλισμού και επηρέασε βαθιά την ιστορία των κοινωνικών αγώνων. Η εικόνα του Μαρξ είναι συνήθως συνδεδεμένη με χειρόγραφα, βιβλιοθήκες και ατελείωτες ώρες μελέτης. Ωστόσο η καθημερινότητά του στο Λονδίνο περιλάμβανε και στιγμές χαλάρωσης μέσα σε μια κοινότητα εξόριστων επαναστατών που ζούσαν με ελάχιστα μέσα αλλά με έντονη πνευματική ζωή. Το περιβάλλον της εποχής βοηθά να κατανοήσουμε αυτή τη μικρή πτυχή της ζωής του. 

 

Το Λονδίνο του 19ου αιώνα ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ευρωπαϊκού σκακιού. Το 1851, με αφορμή τη Μεγάλη Έκθεση στο Crystal Palace, οργανώθηκε εκεί το πρώτο μεγάλο διεθνές τουρνουά σκακιού της ιστορίας με πρωτοβουλία του Άγγλου σκακιστή Χάουαρντ Στάουντον. Νικητής αναδείχθηκε ο Γερμανός Άντολφ Άντερσεν, ο οποίος για αρκετά χρόνια θεωρήθηκε ο ισχυρότερος παίκτης στον κόσμο. Ο Άντερσεν είχε υποστηρίξει το δημοκρατικό κίνημα των γερμανικών επαναστάσεων του 1848, το ίδιο επαναστατικό κύμα που οδήγησε και τον Μαρξ στην πολιτική εξορία. Γύρω από τις σκακιστικές λέσχες και τα καφέ του Λονδίνου είχε ήδη αναπτυχθεί μια ζωντανή σκακιστική κουλτούρα που συγκέντρωνε διανοούμενους, δημοσιογράφους και εργάτες. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο Μαρξ συμμετείχε σε σκακιστικές λέσχες ή σε επίσημες διοργανώσεις της εποχής, ούτε έχουν σωθεί καταγεγραμμένες παρτίδες του. 

 

Το σκάκι φαίνεται πως δεν αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο της ζωής του. Κάπου σε ένα απλό πανδοχείο του Σόχο, ο Μαρξ και οι σύντροφοί του μπορεί να διαφωνούσαν για την επανάσταση, την οικονομία ή τη φιλοσοφία. Όταν όμως η συζήτηση έφτανε σε αδιέξοδο, μια σκακιέρα αρκούσε για να συνεχιστεί η πνευματική αναμέτρηση με άλλους όρους. Και ίσως αυτή η μικρή σκηνή στο Σόχο να θυμίζει ότι πίσω από τον μεγάλο κριτικό του καπιταλισμού υπήρχε ένας άνθρωπος που αναζητούσε, ακόμη και πάνω σε μια σκακιέρα, τη λογική των συγκρούσεων που κινούν την ιστορία.

 

(Φωτογραφία: Καρλ Μαρξ, Λονδίνο, Μάιος 1861)

 

Χρήστος Πιλάλης

Διεθνής εκπαιδευτής,

διεθνής διαιτητής