Το σκάκι ως ασπίδα για την ψυχική υγεία;

Η ενασχόληση με το σκάκι συνδέεται με καλύτερη ψυχική κατάσταση και χαμηλότερα επίπεδα ψυχολογικής πίεσης

Μπορεί ένα πνευματικό άθλημα, όσο απαιτητικό κι αν είναι, να λειτουργήσει ως  προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική μας υγεία; Μια ενδιαφέρουσα απάντηση έρχεται από την Ινδία, μέσα από μια μελέτη που πραγματοποιήθηκε στη διάρκεια της πανδημίας. Οι ερευνητές του Διεθνούς Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Επιστημών (IIPS) —πανεπιστημιακού ερευνητικού κέντρου της ινδικής κυβέρνησης, με έδρα το Μουμπάι και εξειδίκευση στις κοινωνικές και υγειονομικές επιστήμες του πληθυσμού— εξέτασαν αν όσοι παίζουν σκάκι διατήρησαν καλύτερη ψυχική ισορροπία κατά τα lockdown, σε σχέση με όσους δεν παίζουν. Η έρευνα έγινε τον Μάιο του 2021 ( View of Did chess players have better mental state amidst the pandemic? - An assessment through the DASS index among Indians)  στο δεύτερο κύμα της COVID-19 στην Ινδία, με 400 συμμετέχοντες: 100 σκακιστές και 300 άτομα ομάδας ελέγχου.

Όλοι συμπλήρωσαν την «κλίμακα κατάθλιψης, άγχους και στρες» (DASS-21) — εργαλείο που δεν δίνει διάγνωση, αλλά μετρά την ένταση των συμπτωμάτων στις τελευταίες εβδομάδες. Όσο υψηλότερη η βαθμολογία, τόσο μεγαλύτερη η επιβάρυνση. Οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες απάντησαν σε διαδικτυακό ερωτηματολόγιο. Ο έλεγχος αξιοπιστίας της κλίμακας ήταν υψηλός και στις δύο ομάδες. Οι στατιστικές συγκρίσεις έγιναν με δοκιμασίες ανεξάρτητων δειγμάτων και υπολογισμό του σχετικού κινδύνου για σοβαρή ψυχική επιβάρυνση. Οι σκακιστές είχαν χαμηλότερη συνολική βαθμολογία στην κλίμακα, με μέσο όρο 20,6 μονάδες έναντι 23,3 στην ομάδα ελέγχου. Η διαφορά ήταν καθαρή ειδικά στην κατάθλιψη, ενώ για άγχος και στρες η τάση παρέμεινε ευνοϊκή για τους σκακιστές και τις σκακίστριες αλλά στατιστικά όχι τόσο ισχυρή ώστε οι ερευνητές να είναι βέβαιοι ότι δεν οφείλεται απλώς στην τύχη. Ο κίνδυνος να ανήκει κάποιος στις σοβαρές/πολύ σοβαρές κατηγορίες της κλίμακας ήταν περίπου 64% μικρότερος στους σκακιστές. Επίσης, η συχνότητα ενασχόλησης –αν παίζει κανείς καθημερινά ή περιστασιακά– δεν φάνηκε να αλλάζει την εικόνα. Η DASS-21 έχει 21 ερωτήσεις — 7 για κατάθλιψη, 7 για άγχος, 7 για στρες. Κάθε απάντηση βαθμολογείται από 0 έως 3 ανάλογα με τη συχνότητα των συμπτωμάτων. Το άθροισμα δίνει τη βαρύτητα της επιβάρυνσης: όσο μεγαλύτερο, τόσο χειρότερα. Η κλίμακα χρησιμοποιείται ευρέως σε έρευνα και κλινική πράξη ως δείκτης έντασης, όχι ως εργαλείο διάγνωσης.

Μια άλλη μελέτη, διεθνής αυτή τη φορά, επιβεβαιώνει σε γενικές γραμμές το ίδιο μήνυμα. Ο Juan Pedro Fuentes-García —Ισπανός ερευνητής του Πανεπιστημίου της Εξτρεμαδούρας, ειδικευμένος στην ψυχοφυσιολογία του αθλητισμού και στις γνωστικές απαιτήσεις του σκακιού— μελέτησε 450 σκακιστές από 29 χώρες στη διάρκεια του πρώτου εγκλεισμού (2020). Διαπίστωσε ότι η φυσική τους δραστηριότητα μειώθηκε, η ενασχόληση με το σκάκι αυξήθηκε, και τα επίπεδα άγχους παρέμειναν μέτρια. Η μελέτη αυτή , αν και δεν περιλάμβανε ομάδα μη σκακιστών, αποδεικνύει ότι όσοι ασχολούνται με το σκάκι διατήρησαν σχετική ψυχολογική σταθερότητα.

Οι δύο μελέτες δείχνουν ότι η ενασχόληση με το σκάκι συνδέεται με καλύτερη ψυχική κατάσταση και χαμηλότερα επίπεδα ψυχολογικής πίεσης, ιδιαίτερα σε περιόδους έντονης πίεσης όπως τα lockdowns. Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί: και οι δύο έρευνες είναι παρατηρητικές. Καταγράφουν συσχετίσεις, δεν αποδεικνύουν ότι το σκάκι προκαλεί τη βελτίωση της ψυχικής υγείας. Μπορεί απλώς άνθρωποι με πιο σταθερή ψυχολογία ή με καλύτερες γνωστικές ικανότητες να είναι εκείνοι που επιλέγουν το σκάκι. Οι ίδιοι οι ερευνητές το τονίζουν: χρειάζονται μεγαλύτερες και πιο αυστηρές μελέτες για να επιβεβαιωθεί η αιτιώδης σχέση. Από κοινωνική άποψη, το σκάκι είναι μια δραστηριότητα χωρίς οικονομικά εμπόδια: δεν απαιτεί εξοπλισμό, μπορεί να παιχτεί παντού και ενώνει ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών. Σε μια εποχή όπου η ψυχική υγεία δοκιμάζεται, τέτοιες δραστηριότητες λειτουργούν σαν καταφύγιο.
Η συμβολή του σκακιού δεν περιορίζεται στη διασκέδαση που δίνει στους παίκτες. Καλλιεργεί, μεταξύ πολλών άλλων, την πειθαρχία, την κριτική σκέψη και την υπομονή. Προσφέρει μια μορφή εκπαίδευσης του εγκεφάλου που μπορεί να έχει πραγματικές συνέπειες στην καθημερινή ζωή.

Όταν εκπαιδεύουμε τη σκέψη μας να βλέπει τις συνέπειες πριν δράσει, να αναλύει τις επιλογές μας και να δέχεται τις ήττες μας, μαθαίνουμε επίσης να αντέχουμε το απρόβλεπτο — ένα στοιχείο απαραίτητο για την ψυχική ανθεκτικότητα. Ίσως γι’ αυτό σε μια εποχή που η μοναξιά, το άγχος και η υπερπληροφόρηση μας πιέζουν όλο και περισσότερο, το σκάκι να είναι μια απροσδόκητα αποτελεσματική άσκηση ΄΄ψυχικής γυμναστικής΄΄. Γιατί  η ψυχική υγεία δεν εξαρτάται μόνο από φάρμακα και θεραπείες, αλλά και από το πώς κρατάμε το μυαλό μας δραστήριο, προσηλωμένο και δημιουργικό.

Χρήστος Πιλάλης

* Εκπαιδευτικός, στατιστικός, διεθνής εκπαιδευτής στο σκάκι

Πηγή:

https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/487807_skaki-os-aspida-gia-tin-psyhiki-ygeia